Bir matematik sorusu: Restoranda en iyi yemeği nasıl bulursunuz?

Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman, 1980’lerde çok sıradan bir soruya matematiksel çözüm aradı: Yeni yemekler denemeye ne zaman son vermeli, en sevdiğiniz yemeğe ne zaman karar vermelisiniz?
Bu sayfayı paylaş:

Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman, 1980’lerde çok sıradan bir soruya matematiksel çözüm aradı: Yeni yemekler denemeye ne zaman son vermeli, en sevdiğiniz yemeğe ne zaman karar vermelisiniz?

Bir restorana gittiniz. Menüde onlarca seçenek var. İlk ziyaretinizde bir yemek söylediniz ve beğendiniz. İkinci gidişinizde başka bir lezzet denediniz. O da fena değildi. Peki ya menüde çok daha iyisi varsa? Sevdiğiniz yemeğe geri dönmek mi, yoksa yeni tatlar keşfetmeye devam etmek mi daha doğru?

Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman’ın yıllar önce bir arkadaşına sorduğu bu sorunun arkasında, aslında matematiksel bir karar problemi yatıyordu. Üstelik Feynman’ın bu konuda tuttuğu el yazısı notlarının anlamı, yaklaşık 40 yıl boyunca çözülemedi.

Hikâye, 1970’lerin sonlarında Los Angeles’ta başlıyor. Bugün Tayland dışında en fazla Taylandlının yaşadığı bölgelerden biri olan Los Angeles County’de, o yıllarda Tayland mutfağı henüz yeni tanınıyordu. 1972’de Hollywood’da ABD’nin ilk Tayland marketinin açılması da bu kültürün ülkede yayılmaya başladığının işaretlerinden biriydi.

Reklam

Caltech fizikçisi Robert B. Leighton‘ın oğlu Ralph Leighton, bir gün Glendale’de dolaşırken üzerinde daha önce görmediği bir alfabenin bulunduğu restoran tabelasını fark etti. Farklı yazı sistemlerine meraklı olan Leighton, tabelanın dikkatini çekmesi üzerine restorana girdi. Burası Indra adlı bir Tayland restoranıydı.

Leighton kısa sürede restoranın müdavimi oldu. Menüdeki farklı yemekleri denedi ancak bir lezzet diğerlerinden ayrılıyordu: Zencefilli tavuk. Bir süre sonra kendisine şu soruyu sormaya başladı: En sevdiğim yemeği bulduğumu nasıl anlayabilirim? Yeni yemekler denemeye ne zaman son vermeliyim?

Devreye Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman giriyor

Leighton’ın yakın arkadaşı olan Richard Feynman, 1965 yılında Nobel Fizik Ödülü’nü kazanmış, Manhattan Projesi’nde çalışmış ve Caltech’te uzun yıllar teorik fizik dersleri vermişti.

İkili, müzikten bilime, gündelik yaşamdan fizik problemlerine kadar uzanan uzun sohbetler yapıyordu. Feynman’ın vurmalı çalgılara merakı sayesinde bongolar üzerinden başlayan arkadaşlıkları zamanla daha da gelişmişti.

1980’lerin başında Leighton, restoran meselesini Feynman’a açtı. Feynman’ın yaklaşımı ise oldukça karakteristikti. Önce problemin açık ve doğru biçimde tanımlanması gerektiğini söyledi. Çünkü ona göre bir problemi çözebilmek için öncelikle neyin çözülmek istendiğini bilmek gerekiyordu.

Feynman, Leighton’ın anlattığı durumu kendi matematiksel yaklaşımıyla yeniden tanımladı. Ardından kâğıda bazı formüller ve şekiller çizmeye başladı.

Leighton, bu notları sakladı ancak ne yazılanları anlayabildi ne de yıllar boyunca başka biri bunları çözebildi.

40 yıl sonra gizem çözüldü

Feynman’ın restoran problemi, yıllar sonra bilgisayar bilimcisi ve bilişsel bilim araştırmacısı Tom Griffiths ile araştırmacı Brian Christian‘ın dikkatini çekti.

İkili, 2013 yılında yayımladıkları Algorithms to Live By adlı kitap üzerinde çalışırken Feynman’ın restoran problemiyle karşılaştı. Araştırmacılar, Feynman’ın el yazısı notlarına ulaşarak matematiksel yaklaşımını yeniden anlamlandırmaya çalıştı.

Ancak notları çözmek kolay değildi. Çünkü Feynman, matematiksel düşüncesini oldukça kısa ifadelerle ve kendisine özgü sembollerle kaydetmişti.

Araştırmacılar 2021 yılında bu çalışmayı akademik bir makaleye dönüştürmeye karar verdi. Feynman’ın yaklaşımını yeniden kurdular, matematiksel çözümü geliştirdiler ve farklı olasılık dağılımlarına uyguladılar.

Çalışmanın temelinde, matematikte optimal durma problemi (optimal stopping problem) olarak bilinen bir konu bulunuyordu. Bu problem, karşınıza sırayla çıkan seçenekler arasında ne zaman karar vermeniz gerektiğini inceliyor.

Örneğin bir ev ararken, ilk gördüğünüz evi satın almak mı, yoksa daha iyisini bulmak için aramaya devam etmek mi gerekir? Bir iş teklifini kabul etmek için doğru zaman nedir? Yeni insanlarla tanışmaya devam etmek mi, yoksa mevcut seçeneklerden birini tercih etmek mi daha mantıklıdır?

Feynman’ın restoran problemi de aynı matematiksel mantığa dayanıyordu.

Feynman’ın çözümü: Her yeni ziyaret bir karar eşiği

Feynman problemi oldukça basitleştirilmiş varsayımlarla ele aldı. Bir restorana kaç kez daha gideceğinizi bildiğinizi, her yemeğin kalitesinin 0 ile 1 arasında eşit olasılıkla dağıldığını ve bir yemeği tattığınızda kalitesini tam olarak anlayabildiğinizi varsaydı.

Bu modelde, son ziyaretinizde ne yapmanız gerektiği oldukça basit: Daha önce denediğiniz bir yemek, menüdeki seçeneklerin ortalamasından iyiyse onu tercih etmek mantıklıdır. Çünkü son ziyaretinizde yeni bir yemek denemek, ortalama 0,5 değerinde bir seçenekle karşılaşmak anlamına gelir.

Feynman buradan hareketle bir önceki ziyaret için gereken kalite eşiğini hesapladı. Ardından aynı işlemi daha önceki ziyaretlere doğru sürdürdü.

Sonuçta ortaya, ziyaret sayısı azaldıkça düşen bir karar eşiği çıktı.

Örneğin bir restorana toplam yedi kez gidecekseniz, Feynman’ın hesabına göre en iyi yemeğin menüdeki seçeneklerin yüzde 71’inden daha iyi olması durumunda yeni yemekler denemeyi bırakabilirsiniz.

Başka bir ifadeyle, zencefilli tavuk menünün yüzde 71’inden daha iyiyse Leighton’ın onu tercih etmesi ve sonraki ziyaretlerinde de aynı yemeği sipariş etmesi matematiksel olarak en uygun stratejiydi.

Eğer yemek yüzde 65 seviyesindeyse, biraz daha keşif yapmak ve beşinci ziyaretten itibaren favori yemeğe dönmek daha doğru olacaktı.

İnsanlar matematiksel olarak en iyi kararı vermiyor ama oldukça yaklaşıyor

Araştırmacılar, Feynman’ın matematiksel çözümünü ortaya koyduktan sonra başka bir soruya yöneldi: Gerçek insanlar böyle bir durumda nasıl davranıyordu?

Bu amaçla 2.520 kişinin katıldığı bir araştırma gerçekleştirildi. Katılımcılardan yeni bir şehirde olduklarını ve farklı restoranları denemekle daha önce beğendikleri bir restorana dönmek arasında seçim yapmaları istendi.

Araştırmanın sonuçları, insanların Feynman’ın matematiksel olarak en uygun stratejisinden farklı davrandığını gösterdi.

Yedi ziyaretlik senaryoda Feynman’ın hesabı, ortalama 2,7 farklı yemeğin denenmesini öngörüyordu. Katılımcılar ise ortalama 4,4 farklı seçeneği denemeyi tercih etti.

Yani insanlar, özellikle ilk ziyaretlerde daha fazla keşif yapıyor ve karar vermeyi erteliyordu.

Ancak araştırmanın en ilginç sonucu burada ortaya çıktı: İnsanların kullandığı bu daha basit karar yöntemi, Feynman’ın matematiksel olarak en iyi stratejisinin sağladığı memnuniyetin yaklaşık yüzde 90’ını sağlıyordu.

Araştırmacılara göre insanlar her zaman kusursuz kararlar vermiyor olabilir. Ancak sınırlı zaman ve seçenekler içinde oldukça başarılı sonuçlar elde edebiliyor.

Çalışma, 1 Haziran’da Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlandı.

Bilim, bazen bir öğle yemeği sohbetinde başlar

Feynman’ın restoran problemi yalnızca matematiksel bir bulmacanın çözülmesinden ibaret değil. Aynı zamanda bilimsel düşüncenin gündelik hayatın içinden nasıl doğabildiğini gösteren ilginç bir hikâye.

Bir Tayland restoranında başlayan sohbet, yıllar sonra araştırmacıların insan davranışlarını incelemesine ve karar verme süreçlerini matematiksel olarak değerlendirmesine yol açtı.

Üstelik Indra restoranı hâlâ aynı yerde hizmet veriyor. Leighton’ın yıllar önce keşfettiği zencefilli tavuk da menüde bulunuyor. Ancak kendisi zaman içinde yeni favorisini bulmuş: Patlıcanlı yeşil köri.

Feynman’ın ne sipariş ettiğini ise Leighton tam olarak hatırlamıyor. Çok acılı yemekleri tercih etmediğini, pilavı sevdiğini ve tatlı olarak mango yapışkan pirincinden hoşlandığını söylüyor.

Belki de bu hikâyenin en güzel tarafı şu: Dünyanın en önemli fizikçilerinden biri, karmaşık matematiksel problemler arasında bir öğle yemeği seçimini de düşünmeye değer bulmuştu.

Çünkü bazen hayatın en sıradan kararları bile büyük sorular barındırır: Daha iyisini aramaya ne kadar devam etmeliyiz? Elimizdeki yeterince iyi olduğunda bunu nasıl anlayabiliriz?

Feynman’ın hesabı bize kusursuz karar vermenin matematiğini gösteriyor. Ama araştırmanın insan davranışına ilişkin sonucu da en az onun kadar düşündürücü: Belki de her zaman en iyisini bulmamız gerekmiyor. Bazen yeterince iyi olanı bulmak da oldukça başarılı bir sonuç.

Yazının tamamı burada

Politus E-Bültene Abone Ol

Merhaba 👋 tanıştığımıza memnun olduk.

Politus'u takip etmek ve her hafta, e-postanıza yeni içerikler almak için ücretsiz haber bültenimize kaydolun.

İstenmeyen posta göndermiyoruz! Daha fazla bilgi için gizlilik politikamızı okuyun.

Bu sayfayı paylaş:
Yorum ekle

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Reklam