Biz yanarsak siz de bizimle yanarsınız

Bazen bir pankartta, bazen bir şiirde, bazen de kalabalığın içinden yükselen tek bir seste buluruz itirazımızı. İnsanlık tarihi biraz da haksızlığa boyun eğmeyenlerin, kaybettikleri kadar umutlarını da birbirlerine emanet edenlerin hikâyesidir.
Bu sayfayı paylaş:

Ekim sonunda Brüksel’de on dokuz yaşındaki Belçikalı öğrenci Maya Gourdel, renkli kalemlerle bir pankart hazırlıyordu. Üzerine yazdığı cümle şuydu:

“Biz yanarsak siz de bizimle yanarsınız!”

Reklam

Suzanne Collins’in Açlık Oyunları serisinden, Katniss Everdeen’in isyanını simgeleyen bu söz, bir romanın sayfalarından çıkıp gerçek hayatın ortasına yerleşmişti. Gourdel, okul koşullarının iyileştirilmesini isteyen öğrenciler arasındaydı. Kameraların ancak sokakta çöpler yakılmaya başlandıktan sonra kendilerine döndüğünü söylüyor, şiddetin değil, taleplerinin konuşulmasını istiyordu.

Bir roman kahramanının sözü, genç bir öğrencinin elinde başka bir anlam kazanmıştı. Çünkü bazen insan, kendi hikâyesini anlatmak için edebiyata sığınır. Söyleyemediğini bir karakterin ağzından söyler, yalnızlığını bir şiirin dizelerinde hafifletir, öfkesine bir romanın sayfalarında yer bulur.

Avrupa’nın farklı kentlerinde öğrenciler, çalışanlar ve kiracılar sokaklara çıkarken aslında birbirinden farklı ama birbirine dokunan hikâyeler anlatıyorlardı. Eğitim hakkı, geçim sıkıntısı, güvencesiz çalışma ve barınma sorunu… Bütün bu taleplerin gerisinde aynı temel soru vardı: İnsanlar kendi hayatları hakkında ne kadar söz sahibi?

Edebiyat, bu sorunun peşine düşmek için bize güçlü bir yol açıyor. Çünkü isyan yalnızca meydanlarda başlamaz. Bazen mutfak masasında yapılan hesapta, bazen ödenemeyen kirada, bazen de yıllardır içine atılan bir cümlenin nihayet söylenmesinde başlar.

Açlığın olduğu yerde sessizlik uzun sürmez

Émile Zola’nın Germinal romanında bir maden işçisinin evine konuk oluruz. Sofraya ne konulacağı, alınan ücretin kaç gün yeteceği, çocukların nasıl doyurulacağı… Maheu ailesinin hayatı, yoksulluğun her gün yeniden kurduğu bu hesapların içinde geçer.

Çalışmak, yoksulluktan kurtulmaya yetmez. Grev yapmak ise aç kalma tehlikesini büyütür. İnsanlar çalışırken geçinememekte, çalışmadıklarında ise nasıl yaşayacaklarını bilememektedir.

Zola’nın büyüklüğü, işçileri kusursuz kahramanlara dönüştürmemesindedir. Açlık, korku, öfke ve dayanışma aynı hayatın içinde yan yana durur. Grev uzadıkça insanların dayanma gücü farklılaşır. Birinin sürdürebildiği mücadele, diğerinin çocuğu için açlık anlamına gelebilir.

Bugün de benzer bir soruyla karşı karşıyayız. Kirasını ödeyemeyen insan önce kendisini suçluyor. Geçinemeyen çalışan biraz daha tasarruf etmeye çalışıyor. Eğitim koşullarından memnun olmayan öğrenci, belki daha çok çalışarak sorunu aşabileceğini düşünüyor.

Ta ki aynı hikâyeyi yaşayan başkalarıyla karşılaşana kadar…

İşte o zaman kişisel sandığımız sorunların ortak bir haksızlığın parçası olduğunu anlıyoruz. Birbirimizin hikâyelerini duyduğumuzda yalnız olmadığımızı fark ediyoruz. Dayanışma biraz da burada başlıyor.

İsyan önce insanın içinde büyür

James C. Scott, Tahakküm ve Direniş Sanatları kitabında insanların güçlü olanın karşısında söyleyemediklerini, kendi aralarında nasıl dile getirdiklerini anlatır.

Her sessizlik kabulleniş değildir. Bazen bir şaka, bazen bir fısıltı, bazen de arkadaşlar arasında paylaşılan küçük bir hikâye, itirazın ilk biçimidir.

İnsanlar her zaman yüksek sesle karşı çıkamaz. Kaybedecekleri işleri, eğitimleri, evleri ve gelecekleri vardır. Bu nedenle görünürdeki itaat, içerideki rızanın kanıtı değildir.

Victor Hugo’nun Sefiller romanında ise bu sessizliğin yerini Paris sokaklarındaki barikatlar alır. Cumhuriyet için mücadele eden gençler, halkın kendilerine katılmasını bekler. Ancak bekledikleri destek gelmez. Barikattakiler giderek yalnızlaşır.

Hugo’nun anlattığı bu sahnede insanın içini acıtan bir gerçek vardır: Bir davaya inanmak, başkalarının da o dava uğruna mücadele etmeye hazır olduğu anlamına gelmez.

Yine de insan bazen yalnız olduğunu bilerek direnmeye devam eder. Çünkü bazı mücadeleler yalnızca kazanmak için değil, insanın kendisine ve başkalarına karşı taşıdığı sorumluluk için verilir.

Bugünün dijital dünyasında bu mesele daha da karmaşık. Zeynep Tüfekçi, Twitter and Tear Gas kitabında Gezi’den Arap Baharı’na uzanan hareketleri incelerken sosyal medyanın insanları hızla bir araya getirebildiğini, ancak kalıcı dayanışmanın aynı hızla kurulamadığını anlatır.

Bir paylaşımı beğenmekle bir mücadelenin yükünü taşımak aynı şey değildir. Gerçek dayanışma, ekranın arkasından çıkıp birbirinin yanında durabilmeyi gerektirir.

Bir evden fazlası: Şehirde yaşama hakkı

İnsan yalnızca karnını doyurmak için yaşamaz. Bir evi, bir mahallesi, komşuları, alıştığı sokakları ve anıları vardır. Bu nedenle barınma meselesi yalnızca ekonomik bir sorun değildir; aynı zamanda insanın hayatıyla kurduğu bağın meselesidir.

David Harvey, Asi Şehirler kitabında Henri Lefebvre’in şehir hakkı düşüncesinden hareketle önemli bir soru sorar:

“Şehrin nasıl değişeceğine kim karar veriyor?”

Bir mahallenin dönüşümüne, bir sokağın yıkılmasına, bir evin kime ait olacağına kim karar veriyor? O mahallede yıllardır yaşayan insanların bu kararlarda söz hakkı yoksa, şehir gerçekten onların mıdır?

Latife Tekin’in Berci Kristin Çöp Masalları romanı, bu soruları yoksulluğun içinden anlatır. Çöp yığınlarının yanı başında kurulan bir gecekondu mahallesinde insanlar, yıkılan evlerini yeniden yapar, yaşadıkları yere isim verir, hayatlarını bütün imkânsızlıklara rağmen sürdürür.

Fabrika işçilerinin grevi mahalleye ulaştığında, işçilerin türküsü de mahallelinin türküsüne karışır. Bir direniş diğerine ses olur.

İşte edebiyatın en güzel taraflarından biri budur: Bize insanların yalnızca kendi hayatlarını kurtarmaya çalışmadığını, başkalarının mücadelesinde de kendilerinden bir parça bulabildiğini gösterir.

Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler romanı ise dayanışmanın başka bir yüzünü tartışır. Özel mülkiyetin olmadığı, eşitlikçi bir toplumda bile çoğunluğun baskısı ve düşünce farklılıkları ortadan kalkmaz. Le Guin bize eşitliğin yalnızca ekonomik düzenlemelerle kurulamayacağını hatırlatır. Özgürlük, insanın farklı düşünebilme ve kendi kararlarını verebilme hakkını da korumalıdır.

İsyanın da bir vicdanı olmalı

Haksızlığa karşı çıkmak, insanın en temel haklarından biridir. Ancak bir mücadelenin haklı olması, o mücadele adına yapılan her şeyi haklı kılmaz.

Albert Camus, Başkaldıran İnsan kitabına şu soruyla başlar: Başkaldıran insan kimdir?

Camus’nün yanıtı, hayır diyen insandır. Fakat bu hayır, yalnızca bir reddediş değildir. İnsan aynı zamanda kendi onurunu ve bütün insanların ortak değerini savunmaktadır.

Bir insan kendisine yapılan haksızlığa itiraz ederken aslında bütün insanların aşağılanmasına karşı çıkmaktadır. Bu nedenle başkaldırının temelinde yalnızca öfke değil, bir değer duygusu da vardır.

Camus’nün uyarısı burada önem kazanır: İnsan onuru adına başlayan bir mücadele, gelecekte kurulacak düzen uğruna bugünün insanlarını harcanabilir görmeye başladığında kendi varlık nedenine ihanet eder.

Charles Dickens’ın İki Şehrin Hikâyesi romanı da Fransız Devrimi’nin içinden aynı soruyu sorar. Aristokrasinin halka uyguladığı zulüm, biriken öfkenin nedenidir. Fakat adalet arayışı intikama dönüştüğünde yeni kurbanlar ortaya çıkar.

Demek ki mesele yalnızca eski düzeni yıkmak değil, yerine nasıl bir hayat kuracağımızdır.

George Orwell’in Katalonya’ya Selam kitabı da bize mücadele edenlerin kendi içlerindeki çelişkileri hatırlatır. Franco’ya karşı savaşan Cumhuriyetçi saflarda bile siyasi çatışmalar, iktidar mücadeleleri ve baskılar yaşanır. Bir davanın parçası olmak, o davanın içindeki her davranışı onaylamak anlamına gelmez.

Gerçek dayanışma, farklılıkları susturmak değil, birlikte yaşayabilecekleri bir alan yaratmaktır.

Meydanlar boşalır, hikâyeler kalır

Bir protestonun haber değeri çoğu zaman kalabalık dağıldığında sona erer. Oysa insanların hayatında mücadele çok daha uzun sürer.

Han Kang’ın Çocuk Geliyor romanı, 1980 yılında Güney Kore’nin Gwangju kentinde askerî yönetime karşı gerçekleştirilen ayaklanmayı anlatır. On beş yaşındaki Dong-ho, öldürülen arkadaşını bulmak için cesetlerin toplandığı yere gider. Arkadaşını bulamaz ama orada kalır; ölülerin başında mum yakar, yakınlarını arayanlara yardım eder.

Dong-ho’nun hikâyesi, insanın en karanlık zamanlarda bile başka bir insana el uzatabilme gücünü anlatır.

Han Kang, 2024 Nobel konuşmasında Gwangju’dan söz ederken insan vahşetinin ve insan onurunun aynı anda nasıl ortaya çıkabildiğini hatırlatır. Bir şehir, yaşanan acının ardından yalnızca coğrafi bir yer olmaktan çıkar; insanlığın ortak hafızasının parçasına dönüşür.

Belki de edebiyatın en büyük gücü budur. Unutulmak isteneni hatırlatır. Sesi kesilenlerin yerine konuşur. Meydanlar boşaldığında bile yaşananların izini taşır.

İnsanlar bazen bir şiirle, bazen bir şarkıyla, bazen de bir roman kahramanının sözüyle kendi mücadelelerini anlatırlar. Gezi Parkı’nda Turgut Uyar’ın dizelerine sığınanlar, İran’da Bella Ciao’yu söyleyen kadınlar, dünyanın farklı yerlerinde Açlık Oyunları’nın üç parmak selamını kullanan gençler…

Hepsi başka zamanlarda, başka coğrafyalarda aynı şeyi söylüyor: Yalnız değiliz.

Brüksel’de Maya Gourdel’in pankartındaki söz de bu yüzden yalnızca bir tehdit değil, duyulmak isteyen bir kuşağın haykırışıdır.

Ama biz o cümleyi başka türlü de okuyabiliriz. Yanmak, yalnızca yıkılmak ve yok olmak değildir. Bazen başkasının karanlığında bir ışık olmayı göze almaktır.

İsyan bazen bir çığlıktır, bazen bir şiir. Ama en güzel hâli, insanın insana sahip çıkmasıdır.

Politus E-Bültene Abone Ol

Merhaba 👋 tanıştığımıza memnun olduk.

Politus'u takip etmek ve her hafta, e-postanıza yeni içerikler almak için ücretsiz haber bültenimize kaydolun.

İstenmeyen posta göndermiyoruz! Daha fazla bilgi için gizlilik politikamızı okuyun.

Bu sayfayı paylaş:
Yorum ekle

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Reklam